تربت جام، شهری با پیشینهای غنی در خراسان بزرگ، میزبان مجموعهای از بازیهای محلی و آیینی است که بازتابدهنده فرهنگ و تاریخ این منطقه هستند. این بازیها نه تنها وسیلهای برای سرگرمی بودهاند، بلکه نقش مهمی در تقویت همبستگی اجتماعی و انتقال ارزشهای فرهنگی ایفا کردهاند.
**بازیهای آیینی تربت جام**
در تربت جام، حرکات آیینی که به نام “بازی” شناخته میشوند، تنوع و عمق معنایی بالایی دارند. این حرکات ریشه در تاریخ و گذشته این قوم داشته و میتوانند بزمی، رزمی، عرفانی و… باشند. برخی از این بازیها متأسفانه منسوخ شده یا در حال فراموشی هستند. به عنوان مثال، بازیهای «دوروغه» و «هی همبه» از جمله بازیهایی هستند که از بین رفتهاند، و «گل پتی خان» نیز در معرض فراموشی است. برخی دیگر، مانند «پلتان»، اکنون تنها توسط عدهای اندک روایت و اجرا میشوند.
**ورزشهای بومی: کشتی چوخه**
کشتی چوخه، مشابه سایر شهرهای خراسان بزرگ، در میان مردم تربت جام رواج دارد و از قدیم به این کشتی اهمیت خاصی قائل بودهاند. این کشتی در جشنهای عروسی، ایام نوروز و سیزدهبدر در روستاها برگزار میشود. کشتیگیران جبهای از برک سیاه یا قهوهای که به آن چوخه میگویند، به تن میکنند و کمربند پارچهای به دور کمر میبندند و شلوارشان را تا زانو بالا میزنند. در این کشتی، کشتیگیران فقط میتوانند از دست و پاهای خود و از فنون مربوط به این کشتی استفاده کنند. در کشتی چوخه، کسی پیروز است که پشت حریف را به خاک برساند. در این مراسم معمولاً ساز و دهل نیز نواخته میشود و تماشاگران کشتیگیران را تشویق میکنند. از طرف صاحب عروسی یا بانی مجلس معمولاً یک رأس گوسفند، قالی، پشتی و امثال اینها به برنده جایزه داده میشود.
**بازیها و سرگرمیهای محلی**
بازیها و سرگرمیهای محلی سالیان دراز نسل به نسل کودکان، نوجوانان و حتی بزرگسالان را به خود مشغول داشته و علاوه بر سرگرمی، اوقات خوشی را برای آنان فراهم میآورده است. برخی از این بازیها عبارتاند از:
– **پادشاه و زیرک**: این بازی شامل نقشآفرینی پادشاه و زیرک است که در آن بازیکنان به ایفای نقشهای مختلف میپردازند.
– **کبد بدی**: بازیای که در آن بازیکنان به دو گروه تقسیم شده و سعی در گرفتن اعضای گروه مقابل دارند.
– **کو حق مه**: بازیای که در آن بازیکنان به دنبال یافتن شیء پنهانشدهای هستند.
– **نه رِگه**: بازیای که در آن بازیکنان به دنبال یافتن مسیر یا راهی خاص هستند.
– **هفت سنگ**: بازیای که در آن بازیکنان سعی در انداختن هفت سنگ چیدهشده با توپ دارند.
– **گو، گزل، پندیل**: بازیای که در آن بازیکنان به دنبال گرفتن یا لمس کردن یکدیگر هستند.
– **اَتل متل**: بازیای که با شعرخوانی و حرکات خاصی همراه است.
– **اُستا سه پایه**: بازیای که در آن بازیکنان سعی در حفظ تعادل روی سه پایه دارند.
– **بُجول بازی**: بازیای که در آن بازیکنان با استفاده از بُجول (نوعی توپ) به بازی میپردازند.
– **گرگم به هوا**: بازیای که در آن یک نفر به عنوان گرگ سعی در گرفتن دیگران دارد.
– **گل یا پوچ**: بازیای که در آن بازیکنان سعی در حدس زدن محل شیء پنهانشده دارند.
– **چشم مرغک**: بازیای که در آن بازیکنان سعی در تشخیص حرکات یا اشیاء خاصی دارند.
– **قایم موشک**: بازیای که در آن یک نفر چشمهای خود را میبندد و دیگران پنهان میشوند.
– **خیری خیدی (یک پا)**: بازیای که در آن بازیکنان با یک پا سعی در حفظ تعادل و حرکت دارند.
– **وسط بازی**: بازیای که در آن یک نفر در وسط قرار گرفته و سعی در گرفتن توپ دارد.
– **توشله بازی**: بازیای که در آن بازیکنان با استفاده از توشله (نوعی توپ) به بازی میپردازند.
– **سنگ به مشتک**: بازیای که در آن بازیکنان سعی در پرتاب سنگ به هدف خاصی دارند.
– **طناب بازی**: بازیای که در آن بازیکنان با استفاده از طناب به بازی میپردازند.
– **سنگ چله پاچله را بپا**: بازیای که در آن بازیکنان سعی در پرتاب سنگ به هدف خاصی دارند.
– **سردرختی و پا درختی**: بازیای که در آن بازیکنان سعی در بالا رفتن از درخت یا حفظ تعادل دارند.
– **الختو (خروس جنگی بازی)**: بازیای که در آن بازیکنان به تقلید از خروسها به مبارزه میپردازند.
– **حشمه حنمو**: بازیای که در آن بازیکنان به دنبال یافتن شیء پنهانشدهای هستند.
– **قلقلوکا**: بازیای که در آن بازیکنان با استفاده از قلقلو (نوعی توپ) به بازی میپردازند.
– **قوقوئکا**: بازیای که در آن بازیکنان به دنبال گرفتن یا لمس کردن یکدیگر هستند.
– **لیلی کو**: بازیای که در آن بازیکنان با یک پا سعی در حفظ تعادل و حرکت دارند.
– **کلاه وردشک**: بازیای که در آن بازیکنان سعی در گرفتن کلاه یکدیگر دارند.
– **کلاه پشت سرکا**: بازیای که در آن بازیکنان سعی در قرار دادن کلاه پشت سر یکدیگر دارند.
– **استاسوارک**: بازیای که در آن بازیکنان به تقلید از حرکات خاصی میپردازند.
– **هرنگ هرنگ**: بازیای که در آن بازیکنان به دنبال یافتن شیء پنهانشدهای هستند.
– **هی هوشت**: بازیای که در آن بازیکنان به دنبال گرفتن یا لمس کردن یکدیگر هستند.
– **یک قل دوقل (رگچه بازی)**: بازیای که در آن بازیکنان با استفاده از رگچه (نوعی توپ) به بازی میپردازند.
این بازیها نه تنها وسیلهای برای سرگرمی بودهاند، بلکه نقش مهمی در تقویت همبستگی اجتماعی و انتقال ارزشهای فرهنگی ایفا کردهاند. با توجه به اهمیت این بازیها در فرهنگ تربت جام، حفظ و احیای آنها میتواند به شناخت بهتر هویت فرهنگی این منطقه کمک کند.
مقاله دستمال بازی محلی بافت منبع بسیار خوبی برای یادگیری بیشتر است.
این موضوع را بهتر بشناسید با مطالعه دستمال بازی محلی بختیاری.
برای یادگیری پیشرفته، به بازی محلی توپ قارین مراجعه کنید.