منبت از واژهای گرفته شده که به معنای گیاه و رُستنی است و در کاربرد، به هنر کندهکاری و حکاکی روی چوب گفته میشود. این هنر، یکی از رشتههای صنایع دستی به شمار میرود که در آن طرحها و نقشها به شکل برجسته روی چوب پدید میآیند. منبتکاری را میتوان یکی از زیباترین و سرگرمکنندهترین هنرهایی دانست که با چوب خلق میشود.
تاریخچه منبت کاری
از آنجا که چوب در برابر شرایط آب و هوایی دوام زیادی ندارد و بر اثر گرما، رطوبت و دیگر عوامل طبیعی به تدریج فرسوده میشود، آثار چوبی منبتکاری شده قدیمی زیادی باقی نماندهاند. به همین دلیل، نمیتوان زمان دقیقی برای شروع هنر منبتکاری در جهان مشخص کرد.
قدیمیترین نمونهی باقیمانده از منبتکاریهای اولیه، مربوط به یک لنگه در چوبی از قرن سوم هجری قمری است که در مسجد جامع عتیق شیراز نگهداری میشود. زادگاه و خاستگاه اصلی منبت در ایران، شهر آباده در استان فارس است. این منطقه از گذشتههای دور به دلیل هنرمندان منبتکار و آثار چوبی زیبایش شناخته شده بوده است. در تیرماه ۱۳۹۷، آباده به عنوان شهر جهانی منبتکاری در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.
معرفی ابزارهای منبت کاری
وسایل کار منبتکاری
میز کار
مغارهای مختلف (صاف، خمیده، نیمباز و اریب)
چکش: برای کوبیدن روی مغار
گیره یا فیکسکننده: برای ثابت نگهداشتن چوب روی میز
چاقوی مخصوص منبتکاری برای تراشکاری
اسکنه: برای جدا کردن و ایجاد شکاف در چوب هنگام ساخت اتصالات
کوبه: ابزارهای تیز برای روشهای مختلف تراش چوب
اره مویی: مناسب برای ایجاد طرحهای مشبک در منبتکاری
چوب مورد استفاده در منبت کاری
انتخاب نوع چوب و شناخت ویژگیهای آن، بخش مهمی از یادگیری منبتکاری است. برای اینکه کار نهایی شما زیبا و باکیفیت باشد، باید چوب مناسبی را با توجه به طرحی که در نظر دارید انتخاب کنید.
چوبهایی که در ادامه نام میبریم، از پرکاربردترین چوبها در هنر منبتکاری هستند:
چوب گردو
چوب گلابی
چوب چنار
چوب نارون
چوب راش
چوب تبریزی
چوب باس
چوب آلبالو
چوب ماهون
چوب بلوط سفید
هر یک از این چوبها رنگ و بافت مخصوص به خود را دارند و هر کدام میتوانند برای خلق یک اثر هنری زیبا مورد استفاده قرار گیرند.
مراحل انجام کار در آموزش منبت کاری روی چوب
برای یادگیری هنر منبت کاری روی چوب، میتوانید در کلاسهای آموزشی حضوری یا آنلاین ثبتنام کنید یا نزد یک استاد ماهر، به صورت مستقیم آموزش ببینید. علاوه بر این، اگر به تحصیلات آکادمیک علاقه دارید، رشتههای دانشگاهی مرتبط با صنایع دستی نیز وجود دارند. یکی از این رشتهها در مقطع کارشناسی، «صنایع دستی» است که زیرمجموعه هنر محسوب میشود و در آن، مهارتهایی مانند منبت کاری و معرق آموزش داده میشود. همچنین در مقطع کارشناسی ارشد نیز امکان ادامهی تخصصی این رشته وجود دارد.
با این برنامه ساده، فقط با روزی ۵ دقیقه گوش دادن، بعد از ۸۰ روز میتوانی هر زبانی را به راحتی و روان صحبت کنی! این روش، بهترین و جدیدترین راه یادگیری است که هم حافظه تو را تقویت میکند و هم با کمک تصویر و با کمترین هزینه، زبان یاد میگیری.
انتخاب طرح و نقشه
انتخاب چوب: برای منبت کاری باید از چوبهای محکم و بدون گره استفاده کنید. چوبهایی که بافت ریز، فشرده و سنگین دارند، بهتر میتوانند ضربههای مغار و چکش را تحمل کنند و در طول کار نمیشکنند. توجه داشته باشید که حکاکی و کندهکاری باید در جهت رشتههای چوب انجام شود.
طرح را با استفاده از کاربن روی چوب منتقل کنید و سپس برش اولیه را آغاز کنید (برای دقت بیشتر، میتوانید طرح را پرینت بگیرید و با چسب چوب روی سطح بچسبانید).
پس از برش طرح، قسمتهای زمینه را تا عمق سهچهارم چوب خالی کنید.
بعد از کندن زمینه، با کمک ابزار، به شکلدهی و ایجاد جزئیات روی چوب بپردازید.
پرداخت کار: سنبادهکشی را فراموش نکنید. در پایان برای براق شدن کار، از روغن جلا استفاده کنید.
سبک های متفاوت منبت کاری
در هنر منبت معرق، از تکههای چوب با رنگها و جنسهای مختلف برای تکمیل یک طرح استفاده میشود. این تکهها مانند یک پازل کنار هم قرار گرفته و سپس روی سطح کار، منبتکاری میشوند.
در روش برجستهنمایی، طرح نهایی از سطح کار بیرون میآید و به نظر میرسد که روی آن رشد کرده است. پس از پایان کار، تمام بخشهای طرح به صورت برجسته دیده میشوند و طرح اصلی کاملاً مشخص میشود، در حالی که پسزمینه دیگر دیده نمیشود.
پیکرتراشی یکی از شاخههای هنر مجسمهسازی است.
در منبت مشبک، بخشهایی از چوب به طور کامل بریده و جدا میشوند و قسمتهای باقیمانده با ظرافت منبتکاری میشوند.
کسب درآمد از منبت کاری
کار با چوب یکی از شاخه های صنایع دستی است که با یادگیری این هنر می توانید از آن درآمد های بالا کسب کنید. در ابتدای کار شما تنها به یک میز کار، ابزارهای کار با چوب، فضایی حدودا تا3 برابر میز کارتان و متریال اولیه یا همان چوب نیاز دارید. باید بدانید که معمولا ابزارهایی که می خرید، برایتان استفاده دائمی خواهد داشت و خراب نمی شوند. پس شما بجز هزینه خرید چوب و ابزار کار، هزینه ای دیگری ندارید (برای مکان از ابتدا هزینه نکنید، خانه خودتان، یا یکی از آَشناهایتان یا… جایی را پیدا کنید. حتی اگر کوچک هم باشد کافیست. اگر به این کار علاقه مند شدید و خواستید ادامه بدهید برای گسترش کار، کارگاه یا مغازه ای اجاره کنید).
برای معرفی کارتان ار فضاهای مجازی استفاده کنید، یا کارتان را به مغازه هایی مرتبط با هنرتان نشان داده و نظرشان را برای سفارش کار جلب کنید.
44 مهارت که در زندگی باید بلد باشیم
باید بدانید که درآمد شما در این زمینه تنها به ساخت و فروش وسایل چوبی و تزئینی ختم نمی شود و حتی از فروش ضایعات آن هم می توانید درآمد کسب کنید بدین صورت که :
- برخی شرکتهای صنعتی خاکاره حاصل از برش چوب را باقیمتی خوب از نجارها خریداری میکنند (جهت تمیز کردن برخی قالبهای صنعتی).
- تکههای ریز و نرم حاصل از رندیدن چوب را پوشال گویند که از فروش آنها سالیانه چند میلیون درآمد خواهید داشت.
- قابلیت تبدیل شدن ضایعات کارگاهتان به کود رگانیک برای استفاده کشاورزها.
- برخی از استادان هم از ضایعات کارگاهشان برای بخاریهای چوب سوز استفاده می کنند و در زمستان کارگاه و محل فعالیت خود را گرم میکنند.
ویدیویهای آموزشی
در کنار این مطلب از دست ندهید: انواع چوب و کاربرد آنها (18 چوب رایج)
سوالات متداول
بهترین چوب برای حکاکی برای مبتدیان چیست؟
چوب مناسب برای مبتدیان چوب باس یا کاج است. برای کار کردن بسیار آسان است و آسیب کمی به مغارهای شما وارد می کند. اما اگر نحوه ی صحیح کار با ابزار روی چوب سختی همچون بلوط سفید را بلد نباشید، به مشکل خواهید خورد.
آیا یادگیری منبت کاری دشوار است؟
یادگیری ممنبت کاری سخت نیست. مبتدیان فقط باید مهارت های اولیه را بیاموزند و لوازم اولیه را برای شروع داشته باشند. روش های مختلفی برای کندن چوب وجود دارد که اکثر آنها به ابزار خاصی برای آن سبک کنده کاری نیاز دارند.
آیا یادگیری منبت کاری گران قیمت است؟
منبت کاری یک سرگرمی گران قیمت نیست، چراکه با ابزارهای غیر الکتریکی و سنتی انجام می شود. گران ترین قسمت حکاکی، چوبی است که از آن استفاده می کنید و ابزارهایی که اکثر آنها یک بار خرید هستند.
درنهایت به این نکته توجه کنید که برای یادگیری هر هنری باید عملی کار کنید و خواندن کتابهای زیاد بدون کار عملی نمی تواند تجربه شما بالا ببرد.
نقاشی روی سفال: آموزش صفر تا صد با 12 درس رایگان