پروتئین یکی از مواد غذایی مهم و لازم برای بدن انسان است که هم از گیاهان و هم از جانوران به دست میآید. در پرورش دام، هدف اصلی این است که پروتئین حیوانی با کمترین هزینه تولید شود. کود مرغ که از فضولات، پر، خاکاره و باقیمانده غذای مرغ تشکیل شده، به دلیل داشتن پروتئین خام (۱۵ تا ۳۰ درصد)، انرژی قابل استفاده (۱.۵ تا ۲.۵ مگاکالری در هر کیلوگرم) و املاح معدنی، یک ماده غذایی مفید برای حیوانات نشخوارکننده به شمار میرود. تقریباً نیمی از نیتروژن موجود در آن به شکل نیتروژن غیرپروتئینی است که این نوع از نیتروژن توسط دامهای نشخوارکننده قابل استفاده است. تحقیقات قبلی نتایج مختلفی را نشان دادهاند؛ به عنوان نمونه، جفری و همکاران (۱۹۹۸) کود مرغ را یک منبع پروتئینی کمهزینه برای گاوها دانستهاند، اما نگسه و همکاران (۲۰۰۷) گزارش کردهاند که استفاده از ۲۵ درصد کود مرغ کمپوستشده در خوراک بزها، باعث کاهش مصرف غذا در آنها شده است. فرآوری کود مرغ (مثل خشک کردن یا فشرده کردن به صورت پلت) باعث کاهش خطر بیماریزایی و افزایش مقبولیت خوراک برای دام میشود که این کار هم به کاهش آلودگی محیط زیست کمک میکند و هم هزینه خوراک دام را کمتر میکند. با این وجود، در ایران فرهنگ استفاده از آن چندان رایج نیست.
در این محتوا میخوانید:
آیا کود مرغ باعث مسمومیت با مس میشود؟
روشهای تحقیق درباره استفاده از کود مرغ در غذای برهها و افزایش مس بدن آنها
نتایج تحقیق درباره تأثیر کود مرغ بر سطح مس خون برهها
بحث پژوهشگران درباره افزایش میزان مس در بدن دام
نتیجهگیری
آیا کود مرغی سبب بروز مسمومیت با مس می شود؟
بر اساس پژوهشهای ساتل در سال ۲۰۰۳، اگر میزان مس در خون گوسفند از ۲۰۰۰ میکروگرم در لیتر بیشتر شود، باعث مسمومیت خواهد شد. در یک مطالعه روی برههای نژاد افشار، از کود مرغی در دو سطح ۵٪ و ۱۰٪ در جیره غذایی استفاده شد. همچنین دو روش پلت و مش برای آمادهسازی کود مرغی با هم مقایسه شد (رضائیان و همکاران، ۱۴۰۳).
در این تحقیق، با وجود آنکه ۱۰٪ کود مرغی در خوراک دام به کار رفت، بیشترین مقدار مس اندازهگیری شده در خون برهها ۱۷۵۵ میکروگرم در لیتر بود و هیچ نشانهای از مسمومیت در آنها دیده نشد.
نتایج این آزمایش نشان میدهد که میتوان تا ۱۰٪ کود مرغی را در جیره برههای پرواری استفاده کرد، بدون آنکه مشکلی پیش بیاید.
میزان مس خون در چهار زمان مختلف (روزهای صفر، ۲۸، ۵۶ و ۸۴ پرواربندی) اندازهگیری شد. در طول این ۸۴ روز، مقدار مس در خون برههای گروه شاهد (که کود مرغی دریافت نکرده بودند) بین ۱۴۳۰ تا ۱۴۴۰ میکروگرم در لیتر بود. اما در برههایی که ۱۰٪ کود مرغی خورده بودند، این مقدار بین ۱۴۵۳ تا ۱۷۵۵ میکروگرم در لیتر قرار داشت.
هرچند در سالهای گذشته از کود مرغی در صدها گله پرواری و داشتی استفاده شده و تاکنون حتی یک مورد مسمومیت هم گزارش نشده است. دلیل اول این است که مقدار مس موجود در پسماندهای فرآوری شده، بیش از نیاز دام نبوده است.
دوم اینکه مسمومیت با برخی عناصر معمولاً زمانی رخ میدهد که هم خاک منطقه از آن عناصر غنی باشد و هم جیره غذایی دام، مقدار زیادی از آن را داشته باشد.
در مطالعه رضائیان و همکاران (۱۴۰۳)، سه نوع جیره غذایی شامل: جیره بدون کود مرغی، جیره با ۵٪ کود مرغی و جیره با ۱۰٪ کود مرغی، به مدت ۸۴ روز روی برههای پرواری آزمایش شد.
میزان مس در این سه جیره به ترتیب ۶۶/۷، ۹۱/۹ و ۲۳/۱۲ میلیگرم در هر کیلوگرم ماده خشک گزارش شده است.
مواد و روشهای تحقیق در مورد مصرف کود مرغی در جیره بره ها و افزایش سطح مس بدن آنها
در این پژوهش، ۵۴ بره نر از نژاد افشاری با وزن میانگین حدود ۲۵ کیلوگرم (با تغییرات ۵ کیلوگرمی) انتخاب شدند. این برهها به صورت تصادفی در ۶ گروه مختلف قرار گرفتند. هر گروه شامل ۳ بخش جداگانه بود و در هر بخش ۳ بره نگهداری میشد. این تقسیمبندی بر پایه یک طرح آزمایشی فاکتوریل ۲ در ۳ انجام شد.
خوراک دام از دو بخش اصلی تشکیل شده بود: ۵۳ درصد آن علوفه (شامل سیلوی ذرت، یونجه و کاه گندم) و ۴۷ درصد آن کنسانتره بود. ترکیب خوراک بر اساس راهنمای NRC (سال ۲۰۰۷) تنظیم شد. در کنسانتره، سه سطح مختلف از کود مرغ (صفر، ۵ و ۱۰ درصد) به دو شکل پودر (با نامهای M0، M5، M10) و فشرده یا پلت (با نامهای P0، P5، P10) اضافه گردید.
مدت زمان این آزمایش ۹۰ روز بود که ۱۴ روز ابتدایی برای عادت کردن دامها به شرایط جدید و ۷۶ روز بعدی بخش اصلی آزمایش محسوب میشد. کود مرغ مورد استفاده از یک مرغداری گوشتی تهیه شد، از نظر باکتری سالمونلا آزمایش و نتیجه آن منفی بود، سپس در آفتاب خشک و آسیاب شد. برای تهیه پلت، مخلوط خوراک در دمای ۸۰ درجه سانتیگراد فرآوری گردید.
برای اطلاعات بیشتر، به مقاله علت ریختن پشم گوسفندان مراجعه کنید.
برهها در جایگاههای مجزا نگهداری شدند و کلیه واکسیناسیون و اقدامات ضد انگلی برای آنها انجام گرفت. خوراک روزانه در دو نوبت در اختیار دام قرار میگرفت و باقیمانده آن هر روز توزین میشد. وزن برهها نیز هر دو هفته یک بار، پس از ۱۲ ساعت ناشتا، اندازهگیری میشد و بر اساس آن، میزان تبدیل خوراک به وزن محاسبه میگردید.
در اینجا میتوانید اطلاعات کاملتری درباره ضریب تبدیل دام، عوامل موثر و اهمیت آن بیابید.
در روزهای صفر، ۲۸، ۵۶ و ۸۴ آزمایش، از برهها نمونه خون گرفته شد. این نمونهها برای اندازهگیری پروتئین کل (TP)، نیتروژن اورهای خون (BUN) با دستگاه اتوآنالیزر هیتاچی، و همچنین مقادیر مس و مولیبدن با روش جذب اتمی مورد آزمایش قرار گرفتند.
ترکیبات شیمیایی خوراک و کود مرغ با استفاده از روشهای استاندارد AOAC (۱۹۹۷) و Van Soest (۱۹۹۱) تعیین شد. در پایان، دادههای به دست آمده با نرمافزار MINITAB و از طریق آزمونهای ANOVA و Tukey مورد تجزیه و تحلیل آماری قرار گرفتند.
نتایج حاصل از تحقیق اثرات کود مرغی بر میزان سطح مس خون بره ها
نتایج این تحقیق نشان میدهد که ترکیبات موجود در کود مرغ به این صورت است: ۳۹ درصد ماده خشک، ۳۳ درصد پروتئین خام، ۴۶ درصد دیواره سلولی، ۰.۳ درصد کلسیم، ۰.۴ درصد فسفر، ۲.۲ مگاکالری انرژی در هر کیلوگرم، ۳۸.۲ میلیگرم مس و ۲.۳۲ میلیگرم مولیبدن در هر کیلوگرم. جیرههای غذایی مورد استفاده از نظر پروتئین و انرژی با هم یکسان بودند.
از نظر عملکرد، میزان افزایش وزن روزانه در دورههای مختلف از ۱۸۰ تا ۳۰۰ گرم متغیر بود و مقدار کود مرغ استفاده شده، تاثیر چشمگیری روی آن نداشت؛ البته گروههایی که خوراک پلت شده دریافت کرده بودند، از نظر عددی افزایش وزن بیشتری نشان دادند. مقدار خوراک مصرفی روزانه نیز بین ۱.۳ تا ۲.۳ کیلوگرم بود که تحت تاثیر سطوح مختلف کود مرغ قرار نگرفت، اما در ماه سوم و در کل دوره، خوراک به شکل مش (خردشده) بیشتر از پلت مصرف شد. همچنین، ضریب تبدیل خوراک (میزان خوراک مورد نیاز برای تولید یک کیلوگرم وزن) در کل دوره برای گروه مش (بین ۵.۳ تا ۷.۳) بیشتر از گروه پلت (بین ۴.۳ تا ۶.۳) بود و در ماه سوم بین دو گروه خاص (M0 و P10) تفاوت معناداری دیده شد.
مقاله فرمول خوراک بره پرواری حاوی اطلاعات جامعی است.
در مورد شاخصهای خونی:
– سطح مس خون با افزایش کود مرغ در هر دو شکل خوراک، به طور قابل توجهی از ۷۵۰ میکروگرم در لیتر در گروه شاهد به ۱۶۵۰ میکروگرم در لیتر در گروههای ۱۰ درصد رسید.
– سطح مولیبدن بین ۰.۳ تا ۱.۲ میکروگرم در لیتر تغییر کرد و تحت تاثیر قرار نگرفت، اگرچه در ماه اول در گروههای ۱۰ درصد بیشتر بود.
– سطح اوره خون (BUN) بین ۱۳ تا ۲۳ میلیگرم در دسیلیتر متغیر بود و عمدتاً تحت تاثیر کود مرغ نبود، اما در ماه دوم بین دو گروه M5 و P5 تفاوت معنیداری مشاهده شد.
– پروتئین کل خون (TP) بین ۵.۵ تا ۷.۵ گرم در دسیلیتر بود و هیچ تاثیری از کود مرغ نگرفت.
این پژوهش بر روی برههای نژاد افشار انجام شد و به مدت ۸۴ روز از دو سطح ۵ و ۱۰ درصدی کود مرغ در دو شکل مش و پلت استفاده کرد. (رضائیان و همکاران 1403). نتایج این مطالعه نشان داد که در برههای پرواری میتوان تا سطح ۱۰ درصد از کود مرغ استفاده کرد بدون اینکه مشکلی ایجاد شود. در روش مش، افزایش وزن روزانه در گروه شاهد (بدون کود مرغ) ۲۵۸ گرم، در سطح ۵ درصد کود مرغ ۲۸۲ گرم و در سطح ۱۰ درصد، ۳۰۳ گرم بود. در روش پلت، این مقادیر به ترتیب ۲۷۰، ۲۹۲ و ۳۲۹ گرم در روز بود. همچنین ضریب تبدیل خوراک از ۷ به ۶ بهبود یافت.
بحث پژوهشگران در رابطه با میزان افزایش سطح مس بدن دام
نتایج این تحقیق با نتایج مطالعات قبلی مقایسه شد. افزایش وزن روزانه که به طور میانگین ۲۳۰ گرم با انحراف ۵۰ گرم بود، با نتایج پژوهش ابراهیمی و همکاران در سال ۲۰۲۰ همخوانی دارد. همچنین، مشخص شد که سطوح مختلف کود مرغ تأثیری ندارد که این موضوع با یافتههای جکسون و همکاران (۲۰۰۶) و اوبیدات و همکاران (۲۰۱۱) مطابقت دارد. البته باید توجه داشت که الیمام و همکاران (۲۰۰۹) کاهش عملکرد در سطوح بالاتر از ۵ درصد کود مرغ را گزارش کردهاند.
مصرف خوراک در جیره مش بیشتر بود که احتمالاً به دلیل خوشخوراکی کمتر پلت است، اگرچه برخی تحقیقات مانند مطالعه رحیمی و همکاران (۲۰۱۸) هیچ تفاوتی در مصرف خوراک گزارش نکردهاند. بهبود ضریب تبدیل خوراک در جیره پلت، ناشی از کاهش مصرف و افزایش وزن بهتر بود که مشابه نتایج آنیموت و همکاران (۲۰۰۲) است.
توصیه میکنیم حتماً مقاله جایگزین ذرت در خوراک دام را مطالعه کنید.
مقاله راه های سریع افزایش وزن دام- وزن گیری دام حاوی اطلاعات جامعی است.
برای اطلاعات بیشتر، به مقاله جایگزین علوفه در خوراک دام مراجعه کنید.
سطح مس در خون افزایش یافته بود، اما هیچ نشانهای از مسمومیت (که معمولاً در سطوح بالاتر از ۲۰۰۰ میکروگرم در لیتر رخ میدهد) مشاهده نشد. به نظر میرسد نسبت پایین مولیبدن به مس (کمتر از ۱ به ۱۰) از بروز مسمومیت جلوگیری کرده است.
سطح اوره خون (BUN) در محدوده طبیعی (۲۵-۱۰ میلیگرم در دسیلیتر) قرار داشت و نتایج آن با یافتههای متغیر مطالعاتی مانند علیو و همکاران (۲۰۱۲) و میرمحمدی و همکاران (۲۰۱۵) مقایسه شد. همچنین، پروتئین تام خون (TP) نیز در حد نرمال (۷.۵-۶ گرم در دسیلیتر) بود و تحت تأثیر تیمارهای آزمایشی قرار نگرفت.
نتیجهگیری
در نهایت میتوان گفت که میتوان از کود مرغ تا ۱۰ درصد از خوراک دام (یعنی حدود ۲۰۰ گرم در روز) به شکل فشرده یا خردشده استفاده کرد و آن را جایگزین دیگر منابع پروتئینی نمود، بدون اینکه تأثیر بدی روی عملکرد یا ترکیبات خون دام داشته باشد. این کار باعث کم شدن هزینههای تولید و بالا رفتن سوددهی میشود. همچنین پیشنهاد شده که در پژوهشهای آینده، میزان ذخیره مس در کبد نیز مورد بررسی قرار گیرد.
برای دیدن مقاله کامل کافی است کلیک کنید.
این مقاله در شماره سوم از هفتاد و نهمین جلد مجلهی تحقیقات دامپزشکی، در سال ۲۰۲۴ و در صفحات ۱۱۷ تا ۱۲۷ به چاپ رسیده است. نویسندگان این پژوهش محمد رضائیان، داریوش نعیمی و سیداحمد مدنی از گروه بهداشت و تغذیه دام و طیور در دانشکده دامپزشکی دانشگاه تهران هستند.
این تحقیق به صورت عملی و آزمایشی انجام شده و هدف اصلی آن، مطالعهی تأثیر استفاده از دو شکل مختلف کود مرغ (پلت و مش) در مقادیر گوناگون، بر روی گوسفندان نر جوان نژاد افشاری بوده است. مواردی که در این پژوهش بررسی شدند عبارتاند از: شاخصهای عملکردی مانند میزان وزنگیری، مقدار خوراک مصرفی و بازدهی تبدیل غذا، و همچنین سطح برخی مواد موجود در خون از جمله پروتئین کل، نیتروژن اورهای خون، مس و مولیبدن.
در این مقاله اشاره شده که کود طیور منبعی سرشار از پروتئین و املاح معدنی است و قابلیت دارد تا در خوراک دامهای نشخوارکننده به کار رود. اما در کنار این مزیت، استفاده از آن نگرانیهایی نیز به همراه دارد؛ از جمله احتمال آلودگی محیط زیست، خطر انتقال عوامل بیماریزا و همچنین امکان مسمومیت ناشی از عنصر مس.