حضرت اسماعیل (ع) یکی از پیامبران بزرگ خدا هستند. ایشان فرزند بزرگوار حضرت ابراهیم خلیل (ع) بودند.
ماجرای زندگی ایشان پر از درسهای زیباست. وقتی ایشان کودک بودند، به دستور خداوند، پدرشان ایشان و مادرشان هاجر را به سرزمین خشک و بیآب و علفی برد که امروزه شهر مکه در آنجا قرار دارد. این آزمایش بزرگی برای ایمان و صبر آنان بود.
در آنجا، مادر ایشان، هاجر، برای یافتن آب برای فرزندش، بین دو کوه صفا و مروه میدوید. سپس معجزهای الهی رخ داد و آبی گوارا از زیر پای کودک جاری شد که به آن “چشمه زمزم” میگویند. این چشمه باعث شد مردم در آنجا ساکن شوند.
یکی از بزرگترین رویدادهای زندگی حضرت اسماعیل (ع)، ماجرای قربانی کردن بود. خداوند به حضرت ابراهیم (ع) در خواب دستور داد تا فرزندش را قربانی کند. پدر و فرزند، هر دو این فرمان سخت را پذیرفتند و آماده اجرای آن شدند. آنان نشان دادند که چقدر به خداوند ایمان و تسلیم دارند. وقتی ابراهیم (ع) خواست این کار را انجام دهد، خداوند گوسفندی را برای قربانی کردن فرستاد و اسماعیل (ع) نجات پیدا کرد.
حضرت اسماعیل (ع) در طول زندگیاش فردی راستگو و صادق بود و بعدها به پیامبری برگزیده شد. او به پدرش در ساختن خانه کعبه کمک کرد. خانهای که خداوند دستور داده بود تا برای پرستش او ساخته شود و امروزه قبلهگاه مسلمانان سراسر جهان است.
حضرت اسماعیل (ع) یکی از پیامبران خدا و پسر حضرت ابراهیم (ع) و هاجر است. زندگی او رویدادهای بزرگی را در بر گرفته است؛ مانند کوچ کردن به سرزمین خشک و بیآب مکه به همراه مادرش، جوشیدن چشمه زمزم از زیر پای او، پذیرفتن فرمان قربانی شدن به خاطر رویای پدرش و مشارکت در ساختن خانه کعبه.
پیامبر بزرگ اسلام از نوادگان برگزیده حضرت اسماعیل (ع) به شمار میرود.
در قرآن کریم، دوازده بار از حضرت اسماعیل (ع) نام برده شده است. این آیات به داستان تولد او، دریافت وحی، ساختن کعبه، توصیف ویژگیهای اخلاقی پسندیدهاش و نیز ذکر نام او در کنار دیگر پیامبران به عنوان شکیبایان اشاره دارند.
نامگذاری حضرت اسماعیل (ع)
گفته میشود که واژه «اسماعیل» ریشهای سریانی دارد و در ابتدا به صورت «اشمائیل» به کار میرفته است. این نام از ترکیب دو بخش تشکیل شده: «یشمَع» که به معنای «بشنو و قبول کن» است و «ایل» که به معنای «خدا» میباشد.
حضرت ابراهیم (ع) با ترکیب این دو واژه، یعنی «اشمع» و «ایل»، از خداوند درخواست کرد: «پروردگارا، دعای مرا بشنو و اجابت کن». هنگامی که خداوند فرزند پسری به او عطا کرد، ایشان از همان دو واژه برای نامگذاری فرزندش استفاده نمود و او را «اسماعیل» نامید.
خلاصه داستان زندگی حضرت اسماعیل (ع)
ابراهیم (ع) و همسرش ساره، سالهای زیادی با یکدیگر زندگی کردند اما صاحب فرزندی نشدند. ساره که میدید همسرش آرزوی داشتن فرزند دارد، کنیز خود هاجر را به عقد او درآورد. از این ازدواج، هاجر و ابراهیم (ع) صاحب پسری به نام اسماعیل شدند.
مدتی بعد، ساره نیز در سن کهولت، صاحب فرزندی به نام اسحاق شد؛ اما او نمیتوانست محبت ابراهیم (ع) را نسبت به اسماعیل و هاجر تحمل کند. به همین دلیل، از ابراهیم خواست که هاجر و پسرش را از منطقه زندگی آنها در شام دور کند.
خداوند به ابراهیم (ع) وحی کرد که درخواست ساره را بپذیرد. پس ابراهیم (ع)، هاجر و اسماعیل را به سرزمین خشک و بیآبی به نام مکه برد و برای آبادانی و سکونت مردم در آنجا دعا کرد. سپس آن دو را به خدا سپرد و خود به شام نزد ساره بازگشت.
وقتی آذوقه هاجر و کودک به پایان رسید، اسماعیل (ع) از تشنگی بیتاب شد. هاجر برای یافتن آب، هفت بار مسیر بین کوه صفا و مروه را دوید، اما آبی نیافت. ناگهان صدایی از جانب اسماعیل شنید و به سرعت به سوی او دوید و دید از زیر پای کودک، چشمهای جاری شده است. این چشمه بعدها «زمزم» نام گرفت.
قبیله جُرْهُم که در اطراف مکه زندگی میکردند یا از آن منطقه عبور میکردند، از وجود چشمه آب باخبر شدند و با اجازه هاجر در آنجا ساکن شدند. به این ترتیب، سرزمین مکه آباد شد و دعای حضرت ابراهیم (ع) مستجاب گشت.
اسماعیل با قبیله جُرْهُم که عرب بودند، ارتباط برقرار کرد، زبان عربی را از آنان آموخت و با دختری از این قبیله به نام «جداء» ازدواج کرد. پس از مدتی، به دستور پدرش، او را طلاق داد و با دختر دیگری از همان قبیله که نامش در روایات مختلف به صورتهای سیده، رعله، امسلمی یا حتفاء ذکر شده، ازدواج نمود. خداوند به آنان فرزندانی عطا کرد.
به این ترتیب، حضرت اسماعیل (ع) به عنوان «پدر عربها» و یکی از اصلیترین نیاکان قوم عرب شناخته میشود.
نام فرزندان حضرت اسماعیل (ع)
بر اساس نوشتههای تاریخی، حضرت اسماعیل (ع) چندین دختر و دوازده پسر داشت. از میان پسرانش، مدین، ادبیل و قیدار نامآورتر هستند.
مدین بعدها در سرزمینی به همین نام ساکن شد و پیامبری مانند شعیب (ع) از نسل او به دنیا آمد.
بنای خانه کعبه
در آیات ۱۲۵ تا ۱۲۷ سوره بقره، داستان ساختن خانه کعبه بیان شده است. به طور خلاصه، خداوند به ابراهیم (ع) دستور داد تا خانه کعبه را در شهر مکه بنا کند. ابراهیم (ع) نیز به فرمان خدا عمل کرد و به سمت مکه حرکت نمود. پسرش اسماعیل (ع) در این کار بزرگ، یاور پدر بود. سرانجام، خانه کعبه ساخته شد؛ جایی پاک و دور از هرگونه آلودگی شرک و پرستش بتها، تا محل عبادت پرستندگان خدا باشد.
داستان قربانی شدن حضرت اسماعیل (ع)
در آیات ۱۰۰ تا ۱۰۷ سوره صافات، داستان آزمایش بزرگ حضرت ابراهیم(ع) و آمادگی او برای ذبح فرزندش اسماعیل(ع) بیان شده است.
خلاصه داستان ذبح اسماعیل(ع)
پس از ساختن کعبه، حضرت ابراهیم (ع) در رویایی صادقانه دید که باید فرزندش اسماعیل (ع) را قربانی کند. این رویا در واقع فرمانی از سوی خداوند بود که ابراهیم (ع) را به این آزمایش بزرگ میخواند.
وقتی اسماعیل (ع) از این موضوع آگاه شد، با کمال آرامش و ایمان، خواست خدا را پذیرفت و همراه پدر به سوی کوه ثبیر رفت تا فرمان الهی اجرا شود. در این میان، شیطان سعی کرد با وسوسه، آن دو را از راه راست منحرف کند و به نافرمانی وادارد، اما هر دو در ایمان خود استوار ماندند و فریب او را نخوردند.
زمانی که به محل مشخص شده رسیدند، حضرت ابراهیم (ع) آماده اجرای فرمان شد، اما دلش نگران بود. اسماعیل (ع) با بیان رضایت قلبی خود از این فرمان الهی، نگرانی پدر را از بین برد. در لحظهای که کارد بر گلوی اسماعیل (ع) گذاشته شد، ندایی از جانب خداوند رسید و ابراهیم (ع) را از این کار بازداشت.
به پاس ایمان و صبر این دو بنده، خداوند گوسفندی را برای قربانی کردن فرستاد تا به جای اسماعیل (ع) ذبح شود. پس از این رویداد، حضرت اسماعیل (ع) به «ذبیح الله» معروف شد.
حضرت اسماعیل (ع) پیامبر الهی
در قرآن کریم از پیامبری حضرت اسماعیل (ع) یاد شده است. ایشان سالهای طولانی مردم را به پرستش خداوند یکتا و دوری از شرک و پرستش بتها دعوت کردند. او افراد را به داشتن اخلاق نیکو، برپاداشتن نماز و دادن زکات تشویق میکرد و از کارهای ناپسند بازمیداشت؛ اما تنها تعداد کمی به او ایمان آوردند.
حضرت اسماعیل (ع) پیش از وفات سفارش کرد که دخترش به عقد فرزند حضرت اسحاق درآید و مسئولیت رهبری و هدایت مردم پس از خود را نیز به اسحاق سپرد. همچنین، او که سالها متولی خانه کعبه بود، این وظیفه را پس از خود به یکی از پسرانش به نام نابت محول کرد.
وفات هاجر و اسماعیل (ع)
هاجر زمانی که پسرش اسماعیل بیست سال داشت، از دنیا رفت و در کنار خانه کعبه، در محلی به نام حِجْر اسماعیل به خاک سپرده شد.
سالها بعد، حضرت اسماعیل نیز پس از عمری طولانی—بیش از ۱۳۰ سال—که همواره به فرمانهای خداوند عمل کرد، درگذشت و در کنار مادرش، در همان حجر اسماعیل آرام گرفت.