لیست انواع لوله + کاربرد | معرفی ۰ تا ۱۰۰ انواع لوله به همراه کاربردهایشان

لوله‌ها برای جابه‌جایی مایعات و گازهایی مثل آب، گاز شهری، نفت و موارد مشابه به کار می‌روند. به همین علت، آن‌ها نقش بسیار مهمی در رساندن آب، گاز، نفت و دیگر سیالات به جامعه دارند. لوله‌ها در جنس‌های مختلف، شکل‌های گوناگون، اندازه‌های متفاوت و برای کاربردهای متنوعی ساخته می‌شوند. اما پرسش اینجاست که لوله‌ها چند نوع هستند و هرکدام در کجا استفاده می‌شوند؟

در این مطلب از رونیکس، به بررسی انواع لوله، مزایا و محدودیت‌های هرکدام می‌پردازیم، کاربردهای آن‌ها را بیان می‌کنیم و پاسخ می‌دهیم که کدام نوع لوله گزینه بهتری است.

رونیکس را مطالعه کنید.

معرفی انواع لوله ها

لوله‌ها را می‌توان با توجه به فاکتورهای گوناگونی طبقه‌بندی کرد که از جمله آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

**جنس:** لوله‌ها از مواد مختلفی مانند فلز، پلاستیک یا فایبرگلاس تولید می‌شوند.

**روش ساخت:** روش‌های تولید لوله شامل نورد، کشش، اکستروژن و موارد مشابه است.

**شکل:** لوله‌ها در شکل‌های گوناگونی مانند گرد، مربع یا مستطیل وجود دارند.

**کاربرد:** از لوله‌ها برای مصارف مختلفی مانند جابه‌جایی آب، گاز، نفت و فاضلاب استفاده می‌شود.

در این مطلب، مهم‌ترین نوع دسته‌بندی یعنی طبقه‌بندی بر اساس جنس لوله را بررسی می‌کنیم. بر این اساس، لوله‌ها به دو گروه اصلی فلزی و غیرفلزی تقسیم می‌شوند:

**لوله‌های فلزی:** این لوله‌ها از فلزاتی مانند فولاد، مس، آلومینیوم یا برنج ساخته می‌شوند. استحکام و طول عمر بالا باعث شده تا در بسیاری از پروژه‌ها مانند انتقال آب، گاز، نفت و فاضلاب مورد استفاده قرار گیرند.

**لوله‌های غیرفلزی:** این گروه از مواد غیرفلزی مانند پلاستیک، فایبرگلاس یا کامپوزیت تولید می‌شوند. سبکی وزن، مقاومت در برابر خوردگی و قیمت مناسب آن‌ها باعث شده تا با پیشرفت فناوری، در انتقال سیالاتی مانند آب، گاز و فاضلاب کاربرد گسترده‌ای پیدا کنند.

در ادامه، راهنمای کاملی از انواع لوله‌های فلزی و غیرفلزی و کاربرد هر یک ارائه خواهد شد.

بیشتر بخوانید: بررسی 7 مورد از دلایل نشت لوله + بهترین راه تشخیص

لوله پی وی سی

لوله‌های پی‌وی‌سی اولین بار توسط شرکت پلیکا تولید شدند و به همین دلیل به نام لوله پلیکا معروف هستند. این لوله‌ها نوعی پلیمر هستند که از ماده‌ای به نام پلی‌وینیل‌کلراید ساخته می‌شوند و در گروه لوله‌های پلاستیکی جای می‌گیرند. لوله پی‌وی‌سی بسیار انعطاف‌پذیر است. برخلاف لوله‌های قدیمی که بر اثر رطوبت زنگ می‌زدند و می‌پوسیدند، این لوله‌ها تحت فشار نمی‌شکنند.

لوله‌های PVC بیشتر برای لوله‌کشی داخل ساختمان‌ها و نیز برای شبکه‌های فاضلاب خانه‌ها و شهرها استفاده می‌شوند. این لوله‌ها در تاسیسات ساختمانی کاربرد گسترده‌ای دارند. علاوه بر این، از این لوله‌ها به‌طور معمول در سیستم‌های آبیاری، چه برای زمین‌های معمولی و چه برای کشت‌های تحت فشار، بهره می‌برند.

لوله پلی اتیلن

با پیشرفت فناوری، به تدریج لوله‌های فلزی جای خود را به لوله‌های پلی‌اتیلنی سپردند. پلی‌اتیلن از جمله موادی است که در پالایشگاه‌ها و از نفت خام تولید می‌شود. این لوله‌ها در گروه لوله‌های پلاستیکی قرار می‌گیرند. ماده اولیه ساخت آنها، دانه‌های شفاف پلی‌اتیلن است. لوله‌های پلی‌اتیلنی با مشکلاتی مانند زنگ‌زدگی، ترک‌خوردگی یا شکستگی مواجه نمی‌شوند. از این لوله‌ها به طور گسترده در صنعت ساختمان استفاده می‌شود. سبک بودن، نصب آسان و هزینه مناسب از برتری‌های لوله‌های پلی‌اتیلن به شمار می‌روند.

لوله مانیسمان

لوله‌های فولادی در دو گونه اصلی ساخته می‌شوند: نوعی که درز دارد و نوعی که بدون درز است. لوله مانیسمان در گروه لوله‌های فولادی بدون درز جای می‌گیرد و جنس آن از استیل، کربن یا فولاد است.

لوله‌های درزدار معمولاً به عملیات جوشکاری نیازمند هستند، در حالی که لوله‌های بدون درز نیازی به جوش ندارند. همین ویژگی باعث می‌شود لوله‌های مانیسمان در زمره مقاوم‌ترین لوله‌ها قرار بگیرند و خطر نشت مواد در خطوط لوله انتقال به حداقل برسد. این لوله‌ها در سایزهای ۱۰، ۲۰، ۴۰، ۸۰ و ۱۶۰ تولید می‌شوند.

از شناخته‌شده‌ترین انواع لوله مانیسمان، لوله‌های آتش‌خور است که برای انتقال نفت و گاز به کار می‌روند و هم هزینه کمتری دارند و هم ایمنی بالاتری ارائه می‌دهند.

مشخصات لوله مانیسمان به نوشته سایت اصفهان آهن عبارتند از:“لوله‌های مانیسمان با استانداردها و گواهی‌های متعددی تولید می‌شوند؛ هر محصول باید بر اساس استانداردهای ادعاشده توسط کارخانه، تولید شده‌باشد؛ در غیر این صورت، یک محصول دقیق نیست.

دو استاندارد زیر، معمولاً برای ساخت لوله‌های بدون درز فلزی استفاده می‌شود:

برای لوله‌های فولادی از استاندارد ASME B36.10برای لوله‌های استیلی از استاندارد ASME B36.19ارائه‌دهندگان این استانداردها، برای هر کدام از ویژگی‌های یک لوله‌ی بدون درز، مانند قطر، ضخامت و طول، بازه‌ی خاصی را مشخص کرده‌اند؛ کارخانه‌هایی که ادعا می‌کنند محصولات خود را بر اساس این استانداردها به بازار عرضه می‌کنند، حتماً باید لوله را در بازه‌ها و ابعاد از‌پیش‌تعیین‌شده، تولید کنند.”

لوله کاروگیت

کاروگیت نوعی لوله پلی‌اتیلن است که با نام لوله پلی‌اتیلن دو جداره نیز در بازار شناخته می‌شود. این لوله‌ها از استحکام بسیار خوبی برخوردار هستند. ساختار آنها به این صورت است که دیواره داخلی کاملاً صاف و دیواره بیرونی به شکل حلقه‌های موج‌دار طراحی شده‌است. سطح صاف داخل لوله، اصطکاک آب یا سیال در حال عبور را کاهش می‌دهد و در مقابل، شکل حلقه‌ای بیرون لوله باعث افزایش مقاومت و استحکام آن می‌شود.

لوله استیل

وقتی آهن با حدود دو درصد کربن مخلوط می‌شود، آلیاژی به نام فولاد یا استیل به دست می‌آید. مقدار کربن موجود در این ترکیب، تعیین‌کننده میزان سختی آن است. لوله‌های استیل در صنعت ساختمان و بخش‌های صنعتی به کار می‌روند و برای جابجایی آب، گاز و سیالات ویژه مورد استفاده قرار می‌گیرند.

از ویژگی‌های کلیدی لوله‌های استیل می‌توان مقاومت بالا در برابر زنگ‌زدگی، سطح صاف و براق، تحمل دمای زیاد و عمر طولانی را نام برد. به همین دلایل، یکی از اصلی‌ترین کاربردهای این لوله‌ها، انتقال نفت و گاز در پالایشگاه‌ها است. انواع استیل به کار رفته در ساخت لوله‌های فولادی شامل سری‌های 300، 304، 316، 310 و 321 (برای لوله بدون درز) و همچنین لوله استیل درزدار با گریدهای تجاری 316 و 304 می‌شوند.

لوله گالوانیزه

لوله‌های گالوانیزه نوعی لوله فلزی هستند که روی سطح آن‌ها یک پوشش از فلز روی قرار داده شده است. این لوله‌ها در دو نوع درزدار و بدون درز تولید می‌شوند.

لوله‌های گالوانیزه در برابر زنگ‌زدگی و خوردگی بسیار مقاوم هستند. آن‌ها در ابعاد گوناگونی ساخته می‌شوند و معمولاً برای جابجایی آب و فاضلاب به مقدار کم مورد استفاده قرار می‌گیرند. علاوه بر این، این لوله‌ها قابل بازیافت هستند و با ذوب کردن مجدد آن‌ها در کوره، می‌توان دوباره از موادشان استفاده کرد.

لوله مسی

لوله‌های مسی در تأسیسات آب‌رسانی بسیار مورد استفاده قرار می‌گیرند. این لوله‌ها در برابر پوسیدگی و زنگ خوردگی بسیار مقاوم هستند، اما هزینه آنها از لوله‌های پلاستیکی بیشتر است. لوله‌های مسی در دو نوع سخت و نرم تولید می‌شوند و عموماً در اندازه‌های با قطر کم ساخته می‌شوند. یکی از مزایای مهم لوله مسی، توانایی آن در انتقال آب گرم است؛ زیرا بر اثر حرارت زیاد آسیب نمی‌بیند و همچنین انعطاف خوبی در نصب دارد.

لوله چدنی

لوله‌های چدنی از جمله قدیمی‌ترین لوله‌هایی هستند که با روش ریخته‌گری ساخته می‌شوند. این لوله‌ها توانایی تحمل فشارهای مختلف را تا حدود ۳۵۰ پوند بر اینچ مربع دارند. اندازه قطر این لوله‌ها معمولاً بین ۵ تا ۱۲۰ سانتی‌متر است. یکی از مزایای مهم لوله‌های چدنی، قیمت مناسب و اقتصادی آنهاست. از این لوله‌ها بیشتر در شبکه‌های لوله‌کشی با فشار کم مانند خطوط آب و فاضلاب استفاده می‌شود. عمر مفید این نوع لوله‌ها اغلب تا ۱۰۰ سال می‌رسد.

لوله آزبست سیمانی

لوله‌های آزبست سیمانی با فشرده کردن مواد اولیه‌ای مانند آزبست، سیلیس و سیمان تحت فشار ساخته می‌شوند. این لوله‌ها بسیار محکم هستند اما در مقابل ضربه‌های ناگهانی ممکن است بشکنند. از نظر هزینه، قیمت مناسبی دارند و سبک هستند. یکی از ویژگی‌های مهم آنها، مقاومت بالا در برابر خوردگی و زنگ‌زدگی است. به همین علت، از این لوله‌ها اغلب برای انتقال مواد شیمیایی و اسیدی استفاده می‌شود.

لوله‌های ساخته شده از آزبست و سیمان، که گاهی به نام لوله‌های نیکل نیز شناخته می‌شوند، از ترکیب الیاف آزبست با سیمان پرتلند به دست می‌آیند. این لوله‌ها به دلیل استحکام بالا، مقاومت در برابر خوردگی و دوام زیاد، در گذشته به‌طور گسترده برای انتقال آب و فاضلاب استفاده می‌شدند.

اما امروزه به دلیل خطرات جدی سلامتی، استفاده از آنها بسیار محدود شده است. الیاف آزبست در صورت تنفس می‌توانند باعث بیماری‌های ریوی شدید از جمله سرطان شوند. بنابراین در بسیاری از کشورها، تولید و به کارگیری این لوله‌ها متوقف شده و جای خود را به لوله‌های ایمن‌تر مانند لوله‌های پلی‌اتیلن، پی‌وی‌سی و چدنی داده‌اند.

اگر در ساختمان یا تأسیسات قدیمی با این لوله‌ها مواجه شوید، باید برای تعویض یا مدیریت ایمن آنها با متخصصان مشورت کنید.

لوله بتنی

این لوله‌ها با ریختن مخلوط بتن درون قالب‌هایی با اندازه‌های معین تولید می‌شوند. لوله‌های بتنی به دو نوع معمولی و مسلح تقسیم می‌شوند و در شبکه‌های لوله‌کشی با فشار بالا و فشار پایین مورد استفاده قرار می‌گیرند. این لوله‌ها سنگین هستند و جابجایی آن‌ها کار آسانی نیست. علاوه بر این، مقاومت چندانی در برابر مواد شیمیایی خورنده ندارند. اما در مقابل، هزینه‌ی نگهداری از آن‌ها کم است و طول عمری حدود ۳۵ تا ۵۰ سال دارند.

بیشتر بخوانید: معرفی ۶ بهترین اتو لوله کشی در جهان + مشخصات

لوله‌های بتنی در اندازه‌های قطر ۴۰۰ تا ۲۴۰۰ میلی‌متر تولید می‌شوند. آن‌هایی که قطر کمتر از ۶۰۰ میلی‌متر دارند، معمولاً از نوع معمولی هستند و برای قطرهای بیشتر، از نوع مسلح و با کمک میلگرد ساخته می‌شوند.

لوله‌های بتنی معمولی بیشتر برای سیستم‌های لوله‌کشی با فشار کم و لوله‌های بتنی مسلح برای خطوط لوله با فشار بالا به کار می‌روند. کاربرد رایج این لوله‌ها، معمولاً در انتقال فاضلاب است.

لوله داربستی

همانطور که از اسم این لوله‌ها پیداست، لوله‌های داربستی برای انتقال سیالات یا مواد به کار نمی‌روند، بلکه در ساخت داربست‌های ساختمانی مورد استفاده قرار می‌گیرند. این لوله‌ها دوام بسیار زیادی دارند و بسیار محکم و مقاوم هستند.

مدل‌های مختلف لوله

لوله‌ها را می‌توان به روش‌های مختلفی دسته‌بندی کرد. یکی از معمول‌ترین راه‌ها، توجه به جنسی است که لوله از آن ساخته شده است. لوله‌ها از مواد گوناگونی مانند فولاد، چدن، مس، آلومینیوم، پلاستیک (مثل PVC، پلی‌اتیلن و PPR) و مواد ترکیبی تولید می‌شوند. هر کدام از این مواد، خصوصیات ویژه‌ای دارند که باعث می‌شود برای کارهای مشخصی مناسب باشند. برای نمونه، لوله‌های فولادی به خاطر مقاومت زیاد، بیشتر در صنایع بزرگ و جاهایی که فشار لوله‌کشی بالا است به کار می‌روند. در مقابل، لوله‌های پلاستیکی به دلیل سبکی و مقاومت در برابر زنگ‌زدگی، معمولاً در لوله‌کشی خانه‌ها و برای آبیاری مزارع استفاده می‌شوند. علاوه بر جنس، می‌توان لوله‌ها را بر پایه شیوه ساخت (مثل درزدار یا بدون درز)، اندازه قطر، میزان ضخامت، استانداردهای تولید و همچنین نوع مصرف نهایی نیز گروه‌بندی کرد.

انواع لوله عبارتند از لوله پی وی سی، لوله پلی اتیلن، لوله مانیسمان، لوله کاروگیت، لوله استیل، لوله گالوانیزه، لوله مسی، لوله چدنی، لوله آزبست سیمانی، لوله بتنی، لوله داربستی و … که در ادامه هر یک از این مدل‌ها را مفصل‌تر بررسی کرده‌ایم.

کاربرد انواع لوله

لوله‌ها درست مانند رگ‌هایی هستند که در صنعت و ساختمان‌سازی، زندگی را جاری می‌کنند. آن‌ها مایعات، گازها و مواد گوناگون را جابه‌جا می‌کنند. از لوله‌کشی آب و دفع فاضلاب در خانه‌ها تا خطوط انتقال در صنایع نفت و گاز، لوله‌ها بخش مهم و جدایی‌ناپذیری از بسیاری از فرآیندها هستند.

انتخاب لوله مناسب برای هر کار، به چیزهای مختلفی بستگی دارد. مثلاً باید جنس لوله، میزان فشاری که تحمل می‌کند، دمای محیط، نوع مایعی که از آن می‌گذرد و قوانین ایمنی را در نظر گرفت. در این بخش، انواع لوله و کارهای مختلفی که می‌توانند انجام دهند را مرور می‌کنیم تا شما را در انتخاب بهترین گزینه برای پروژه خود یاری کنیم.

کاربرد انواع لوله‌ها بر اساس جنس لوله

لوله‌های فولادی: به خاطر استحکام زیاد و توانایی تحمل فشار و دمای بالا، در صنایع بزرگ، پالایشگاه‌ها، نیروگاه‌ها و همچنین در مسیرهای لوله‌کشی که فشار زیادی دارند، بسیار استفاده می‌شوند.

لوله‌های مسی: چون در برابر زنگ‌زدگی مقاومند، گرما را به خوبی منتقل می‌کنند و خاصیت ضد میکروبی دارند، در سامانه‌های گرمایش و سرمایش و نیز برای لوله‌کشی آب آشامیدنی به کار می‌روند.

لوله‌های چدنی: به دلیل تحمل بالای آن‌ها در برابر ضربه و ساییدگی، بیشتر در شبکه‌های دفع فاضلاب و مسیرهای لوله‌کشی با فشار کم مورد استفاده قرار می‌گیرند.

لوله‌های پلاستیکی (مانند PVC، پلی‌اتیلن و PPR): چون سبک هستند، در برابر خوردگی مقاومند، نصبشان آسان است و قیمت مناسبی دارند، در لوله‌کشی آب ساختمان‌ها، کشاورزی و همچنین صنایع غذایی کاربرد زیادی دارند.

لوله‌های کامپوزیتی: از ترکیب دو یا چند ماده مختلف ساخته می‌شوند و معمولاً ویژگی‌های مواد به کار رفته در آن‌ها را با هم دارند. برای نمونه، لوله‌های کامپوزیتی FRP (فیبر تقویت‌شده با رزین) به خاطر مقاومت بسیار خوب در برابر خوردگی و وزن سبکی که دارند، در صنایع شیمیایی و برای جابجایی مایعات خورنده استفاده می‌شوند.

انواع لوله‌ها براساس کاربرد

صنعت نفت و گاز: برای جابجایی نفت و گاز از لوله‌های فولادی با پوشش داخلی استفاده می‌شود. همچنین برای انتقال مایعات اسیدی و بازی، لوله‌های آلیاژی به کار می‌روند که در برابر خوردگی مقاوم هستند.

صنایع غذایی و داروسازی: در این بخش از لوله‌های استیل ضدزنگ استفاده می‌گردد تا از آلوده شدن مواد غذایی و داروها جلوگیری شود.

شبکه‌های آبرسانی: برای انتقال آب آشامیدنی و فاضلاب، لوله‌هایی از جنس PVC، پلی‌اتیلن و چدن مورد استفاده قرار می‌گیرند.

سیستم‌های گرمایش و سرمایش: لوله‌های مسی، فولادی و پلی‌اتیلن برای انتقال سیالات گرم یا سرد در این سیستم‌ها به کار می‌روند.

صنایع شیمیایی: در این محیط‌ها از لوله‌های کامپوزیتی، فولادی با پوشش داخلی و پلاستیک‌های ویژه استفاده می‌شود که در برابر مواد شیمیایی مقاومت بالایی دارند.

انواع لوله‌ها بر اساس ویژگی‌های خاص

لوله‌های ضد خوردگی: این لوله‌ها از موادی ساخته می‌شوند که در برابر خوردگی مقاوم هستند؛ مانند استیل ضدزنگ، برخی آلیاژهای ویژه و لوله‌هایی که با پوشش‌های محافظتی پوشانده شده‌اند. از این لوله‌ها معمولاً برای انتقال مایعات و سیالات خورنده استفاده می‌شود.

لوله‌های سبک و قابل انعطاف: لوله‌هایی مانند پلی‌اتیلن و PVC که وزن کمی دارند و به راحتی خم می‌شوند. این ویژگی نصب آن‌ها را در فضاهای تنگ و مسیرهای دشوار بسیار آسان می‌کند.

لوله‌های عایق‌دار: این لوله‌ها با یک لایه عایق حرارتی پوشانده شده‌اند. هدف اصلی آن‌ها جلوگیری از هدررفت انرژی در سیستم‌های گرمایشی و سرمایشی است.

لوله‌های تحمل فشار بالا: این لوله‌ها معمولاً از جنس فولاد و با دیواره‌های ضخیم ساخته می‌شوند تا بتوانند سیالات تحت فشار بسیار زیاد را به خوبی انتقال دهند.

در نهایت، انتخاب لوله مناسب برای هر کار، نیازمند دقت و بررسی شرایط مختلف آن پروژه است. با در نظر گرفتن این نکات و همچنین گرفتن نظر از افراد باتجربه، می‌توانید مناسب‌ترین نوع لوله را برای کار خود انتخاب کنید.

کدام یک از انواع لوله بهتر هستند؟

در این مطلب، انواع لوله‌ها را معرفی کردیم و نقاط قوت و ضعف هر کدام را بررسی نمودیم. در پایان به این پرسش می‌رسیم که کدام نوع لوله بهتر است؟

پاسخ به این سوال به شرایط مختلفی مانند نوع مایع یا گاز عبوری، فشار و دمای آن، هزینه و موارد دیگر بستگی دارد.

به طور کلی، لوله‌های فلزی به خاطر استحکام و عمر طولانی، برای مواقعی که فشار یا دمای بالا در کار است — مانند انتقال آب یا گاز تحت فشار زیاد — گزینه مناسب‌تری هستند. اما این لوله‌ها سنگین‌تر از لوله‌های پلاستیکی بوده و همچنین ممکن است در برابر زنگ‌زدگی و خوردگی آسیب‌پذیرتر باشند.

لوله‌های پلاستیکی به دلیل سبکی، مقاومت در برابر خوردگی و قیمت مقرون‌به‌صرفه، بیشتر برای کارهایی با فشار و دمای متوسط یا پایین — مانند لوله‌کشی آب یا گاز در فشار معمولی — مناسب هستند. همچنین این لوله‌ها در فضاهای محدود، مثل انتقال فاضلاب داخل ساختمان‌ها، کاربرد بهتری دارند.

در نهایت، انتخاب بهترین لوله به نیازهای شما بستگی دارد؛ اما چند نکته کلیدی را در زمان انتخاب در نظر بگیرید:

– **نوع سیال:** ماده‌ای که از لوله عبور می‌کند بسیار مهم است. مثلاً برای آب آشامیدنی باید از لوله‌های مقاوم در برابر خوردگی و زنگ‌زدگی استفاده کرد.
– **فشار و دما:** برای سیالات با فشار یا دمای بالا، باید لوله‌هایی انتخاب شوند که در برابر این شرایط مقاوم باشند.
– **هزینه:** لوله‌های فلزی معمولاً گران‌تر از انواع پلاستیکی هستند.

با توجه به این موارد می‌توانید لوله مناسب برای کار خود را انتخاب کنید. به نظر شما کدام نوع لوله بهتر است؟ پرسش‌ها و دیدگاه‌های خود را با ما در میان بگذارید.

سوالات متداول

لوله‌های بتنی در چه اندازه‌هایی تولید می‌شوند؟
این لوله‌ها معمولاً در قطرهای ۴۰۰ تا ۲۴۰۰ میلی‌متر ساخته می‌شوند. لوله‌هایی با قطر کمتر از ۶۰۰ میلی‌متر اغلب به صورت معمولی و بدون آرماتور ساخته می‌شوند، اما برای قطرهای بیشتر از آن، معمولاً از میلگرد برای مسلح کردن و استحکام بیشتر استفاده می‌کنند.

لوله‌ها از نظر جنس به چند دسته تقسیم می‌شوند؟
از نظر جنس، لوله‌ها به دو گروه اصلی فلزی و غیرفلزی طبقه‌بندی می‌شوند.

هنگام انتخاب لوله مناسب باید به چه نکاتی دقت کرد؟
برای انتخاب درست لوله، باید به نوع سیال (ماده‌ای که در لوله جریان دارد)، فشار و دمای آن و همچنین هزینه‌های مربوط توجه کافی داشته باشید.